Con rồng dưới Giàn lửa
CLIFFORD COONAN /Trần HoàngTrung Quốc đang phải đẩy lùi sự đua tranh đang gia tăng từ Việt Nam và Ấn Độ nhằm duy trì mức đầu tư nước ngoài của mình, Clifford Coonanin viết từ Bắc Kinh.
Quần áo, giày dép, đồ chơi, túi xách - bất cứ thứ gì mà bạn muốn được sản xuất, bạn đều có thể thực hiện ở phía nam Trung Quốc.
Với chi phí lao động rẻ, thủ tục vào ra các cảng biển dễ dàng và các đặc khu kinh tế đưa ra các hình thức khuyến khích bằng miễn phí nhập khẩu và thuế, các thương hiệu lớn nhất trên thế giới đã được cuốn hút tới đó với một nhịp độ không thể tin nổi.
Các công ty từ khắp nơi trên thế giới đã được dỗ dành xuống những vùng biển đông nam Trung Quốc, trong đó có Quảng Đông, Giang Tô [Jiangsu], Phúc Kiến [Fujian] và Triết Giang [Zhejiang].
Lực phát động phía sau sự bùng nổ kinh tế đáng chú ý của Trung Quốc là sản xuất chế biến, với một nửa hàng hóa của thế giới được thực hiện công đoạn cuối tại Trung Quốc, hoặc là những cấu kiện hoặc những thành phẩm. Nhưng giờ đây, do giá cả tăng cao và một môi trường cạnh tranh đang thay đổi, hàng nghìn công ty đang tìm kiếm những nơi khác ở châu Á để đầu tư. Một bản báo cáo của kinh tế gia Tao Dong thuộc hãng Credit Suisse Á châu tại Hong Kong dự đoán rằng một phần ba các nhà sản xuất tại tỉnh Quảng Đông - hiện cung cấp 30% lượng hàng hóa xuất khẩu của Trung Quốc - sẽ đóng cửa trong vòng ba năm tới.
Nhà sản xuất hàng điện tử Nhật Bản Canon cuối năm ngoái đã quyết định sát nhập hai nhà máy của mình tại Trung Quốc và đầu tư 700 triệu nhân dân tệ (65 triệu EUR) để mở các nhà máy tại Việt Nam nhằm cắt giảm chi phí. Những ngày này, các điểm nóng về sản xuất chế biến của Trung Quốc đang phải đối mặt với tình trạng cạnh tranh mạnh mẽ từ các nước láng giềng. Việt Nam và Ấn Độ đang trở nên năng nổ hơn trong việc quyến rũ bằng các ngành công nghiệp chi phí rẻ. Việt Nam đã gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới năm 2007, tạo thêm cho nước này con đường rộng mở hơn vào các thị trường trên thế giới.
Vào tháng 7 năm ngoái, PriceWaterHouseCooper đã xếp hạng Việt Nam như là điểm đến cạnh tranh nhất cho các nhà sản xuất trong số 20 thị trường đang nổi lên hàng đầu trên thế giới; Trung Quốc đứng hàng thứ hai. Không ai nghĩ rằng tính cạnh tranh của Trung Quốc sẽ biến mất sau một đêm và có những nhất trí rộng rãi trong các nhà kinh tế rằng hàng hóa từ các quốc gia đông dân nhất ở châu Á sẽ vẫn rẻ trong những năm tới.
Song tình hình không phải là rõ ràng như trước đây và bên trong Trung Quốc đang có một sự thay đổi mô hình đầu tư được nhận thấy, ngay cả lúc còn chưa có ai phải hoảng hốt về điều này. "Từ quý đầu năm 2008, nhịp độ tăng trưởng trong toàn bộ ngành công nghiệp điện tử đã chậm dần," theo lời Gao Sumei, một kinh tế gia thuộc bộ công nghệ và thông tin Trung Quốc. Các chỉ số tăng trưởng của Trung Quốc tạo nên những suy đoán đáng kinh ngạc, chúng giảm nhẹ hoặc không.
Theo các tính toán của Bloomberg, lượng hàng hóa công nghệ cao vận chuyển qua đường biển của Trung Quốc vào năm ngoái đã tăng 412% tính từ năm 2002 với 347,8 tỉ tệ (32 tỉ EUR), hoặc chiếm 28,5% trong tổng số hàng xuất khẩu, chiếm 11,9% tổng sản phấm quốc nội. Nền kinh tế được dự báo sẽ phát triển ở mức 10% vào năm nay và 9,5% vào năm 2009. Cho nên không có ai o sợ đến độ phải đổ mồ hôi đâu.
"Cùng lúc, các nước láng giềng tiếp tục cải thiện môi trường đầu tư của mình từng khiến một số nhà đầu tư nước ngoài chuyển hướng từ Trung Quốc sang Việt Nam, Ấn Độ và các nước khác," ông Goa nhận xét.
Theo Ngân hàng Thế giới thì các công nhân không có chuyên môn của Việt Nam kiếm được 1,669 triệu đồng (54 EUR) một tháng, kém hơn những công nhân thu nhập thấp nhất tại tỉnh Giang Tô [Jiangxi] trung tâm của Trung Quốc 41%. Và Ấn Độ thậm chí cũng là thị trường lao động rẻ hơn với mức lương bình quân 3.843 rupee (57 EUR) một tháng. Chính phủ Ấn Độ đang cho xây dựng trên 400 đặc khu kinh tế nhằm cố tranh thủ đầu tư nước ngoài. Trong số những thay đổi lớn xảy ra tại Trung Quốc là một bộ luật lao động mới, đã được thi hành ngày 1 tháng Một năm nay, đưa ra những hình thức bảo vệ cho người lao động Trung Quốc, trong đó có những người hiện đang làm việc trong các công ty ngoại quốc, và đã nâng chi phí lao động lên khoảng 22% tại một số nơi.
Luật lao động mới về căn bản đòi hỏi các hợp đồng lao động phải được viết thành văn bản trong vòng một tháng thuê mướn nhân công. Điều này làm cho việc thuê công nhân có tính chất tạm thời gặp nhiều khó khăn hơn, và những công nhân mà quyền lợi bị xâm phạm dựa vào điều luật nẩy để được bảo vệ. Phản ứng trong giới chủ hãng nước ngoài và chủ hãng trong nước có thể dự đoán là tiêu cực. Các thông tin trên hệ thống truyền thông địa phương cho thấy vào tháng 10, tại bốn trung tâm mua bán của Wal-Mart tại Thâm Quyến [Shenzhen], Thượng Hải, Putian và Đông Quan [Dongguan] đã có hàng trăm lao động bỏ việc.
Hãng Huawei ở Thâm Quyến đã phải trả một khoản tiền cho 7.000 nhân công dư thừa tự nguyện nghỉ việc trị giá một tỉ tệ (90triệu EUR). Một số nhà đầu tư Nam Triều Tiên tại Sơn Đông [Shandong] đã bất ngờ sa thải hàng trăm người lao động mà không trả lương trước khi luật lao động được đưa ra.
Trong khi đó, nhiều công ty sản xuất mạch bán dẫn đang tích cực tìm kiếm địa điểm đầu tư ở những nơi khác trong khu vực do những thay đổi trong các quy tắc về môi trường. Môi trường của Trung Quốc là một khu vực chứa chất hiểm hoạ, và nước này đã siết chặt các quy định nghiêm ngặt hơn nhằm ngăn chặn những vấn đề về chính trị rộng lớn hơn đang nổi lên. Thành phố Đông Quan thuộc tỉnh Đông Quan từng là thủ đô giày của thế giới, song giờ đây hàng trăm nhà máy đã phải đóng cửa do giá cả tăng cao và các nhà máy đang hướng sang các nước khác trong khu vực, trong đó có Ấn Độ.
"Trung Quốc đã bắt đầu dành sự quan tâm cho ý nghĩa quan trọng to lớn của việc bảo vệ môi trường. Quyền và phúc lợi của người lao động cũng được bảo vệ. Điều này có nghĩa rằng một số công ty sẽ phải xem xét tới những chi phí sản xuất đang gia tăng, và họ sẽ chọn lựa đầu tư vào những khu vực khác. "Nó là lẽ đương nhiên, bởi vì giờ đây thế giới là một thị trường mở," theo nhận xét của Wang Yukun, từng là một chuyên gia nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu Phát triển của Uỷ ban Nhà nước, một cố vấn của Ngân hàng Thế giới và là một cố vấn về quản lý có tiếng từng có một số cuốn sách được xuất bản viết về toàn cầu hóa và thương mại tại Trung Quốc.
"Nhưng theo như tôi biết, nhiều công ty lớn đã lựa chọn việc ở lại đây do các nhà cung cấp và các tuyến tiếp liệu chính của họ đang ở Trung Quốc. Nhiều công ty hiện ở Trung Quốc, sẽ là bất tiện cho họ nếu như phải di chuyển toàn bộ các công ty này đi. Họ sẽ chọn Việt Nam và Ấn Độ để sản xuất, chế tạo, song sẽ không di chuyển toàn bộ công ty tới đó," ông Wang đánh giá. "Chính phủ Trung Quốc không lo ngại về những quyết định của một số công ty di chuyển các nhà máy của họ tới các nước khác," đó là khẳng định của ông Wang.
Những yếu tố khác bao gồm việc giá trị đồng nhân dân tệ tăng lên 4,5% so với đồng đô la trong khoảng đầu năm nay - đây là một sự gia tăng giá cả đáng kể khi tôi nghĩ rằng hàng xuất khẩu của Trung Quốc được định giá bằng đồng đô la. Vào năm ngoái, đồng tiền này cũng đã được nâng giá cho đúng lên 7%. Việc di chuyển trước tiên giành cho nhiều công ty bên trong nước Trung Quốc. Các công ty đóng tại các thành phố giàu có thuộc vùng biển miền đông và những khu vực phía nam của tỉnh Quảng Đông thường dẫn đầu trong số các công ty nằm sâu trong nội địa, nơi có chi phí thuê mướn và trả công lao động thấp hơn. Chính phủ cũng đã đưa ra tất cả các chương trình khuyến khích để đưa dân chúng tới các tỉnh có mức lương thấp hơn.
Thế nhưng tại các tỉnh của Trung Quốc, bạn sẽ phải đối mặt với những nan đề tương tự như ở Việt Nam, Ấn Độ hay Thái Lan - lực lượng lao động thiếu kinh nghiệm, cơ sở hạ tầng nghèo nàn và đường tới một bến cảng quá xa. Phản ứng tại Trung Quốc là mơ hồ và hầu hết các nhà phân tích đều đồng ý rằng chuyển cơ sở sản xuất đi nơi khác không chắc sẽ làm ảnh hưởng xấu đến sự tăng trưởng trong một nền kinh tế lớn nhất, tăng trưởng nhanh nhất, quan trọng nhất trên thế giới.
Không ai lại muốn nhìn thấy đầu tư nước ngoài dời sang nơi nào khác, song loại hình sản xuất chế biến mà Trung Quốc đang thu hút là kém lý tưởng hơn. Đối với chính phủ Trung Quốc, mục tiêu trọng tâm là sản xuất những sản phẩm có giá trị cao - như bộ vi xử lý cho máy tính cá nhân, hàng điện tử, xe hơi.
Cũng có những mối lo ngại đang gia tăng từ tình trạng giá cả ở Trung Quốc tăng cao đang tạo nên hiệu ứng domino cho tình trạng lạm phát khắp thế giới, đặc biệt là ở Hoa Kỳ. Đối với chính phủ, vấn đề then chốt luôn luôn là tăng cường tính ổn định, và các cơ sở sản xuất mạnh đang nới rộng khoảng cách giàu nghèo giữa những người đang sống tại những khu vực ven biển giàu có với hơn 700 triệu dân chúng sống tại các tỉnh sâu bên trong nội địa - quá nửa dân số Trung Quốc - những người sống bằng chưa tới 1 EUR mỗi ngày và nhận ra mình không được ở trong câu chuyện thành công của đất nước.
Chính sách "Hướng tới miền Tây" nhằm khuyến khích những người di chuyển tới các vùng phía tây đã chi phí một tỷ tỷ nhân dân tệ kể từ năm 2005.
Một bản báo cáo từ Ngân hàng Roal Bank của Scotland đã tin rằng ảnh hưởng của Việt Nam rốt cục cũng chỉ ở bên lề. Với 84 triệu người, nhỏ hơn tỉnh Quảng Đông 93 triệu và trong khi những lĩnh vực sản xuất cần nhiều lao động có thể di chuyển tới Việt Nam, ngành sản xuất cần tập trung vốn có khả năng sẽ ở lại Trung Quốc, tựa như các rào cản vào cửa thì cao hơn và mức lợi nhuận thì rộng hơn.
Một khảo sát gần đây về các nhà máy của Trung Hoa đại lục do các chủ sở hữu ở Hong Kong đã thể hiện rằng chỉ có 14% trường hợp đang cân nhắc việc di chuyển sản xuất sang Việt Nam, trong khi 29% đang nghĩ về việc ở lại Trung Quốc và đơn giản là di chuyển vào sâu trong nội địa là nơi có chi phí lao động thấp hơn. Sự bùng nổ sản xuất chế biến của Trung Quốc vẫn còn một khoảng thời gian để tiếp tục diễn ra.
